Ρήτρα κοινής άμυνας στην Ευρωπαϊκή Ένωση

Κατά τη διάρκεια της απάντησής του για τα ελληνοτουρκικά, στη συνέντευξη Τύπου της Θεσσαλονίκης το μεσημέρι της Κυριακής, ο Έλληνας πρωθυπουργός κ. Κυριάκος Μητσοτάκης έκανε ειδική αναφορά στη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής, όπως αυτή προβλέπεται στο άρθρο 42 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΕΕ).

Συγκεκριμένα ανέφερε: «Με ρωτήσατε για την αμυντική συνεργασία, την πιθανή στρατηγική σχέση την οποία μπορεί να υπογράψουμε με την Γαλλία. Πράγματι, είμαστε σε προχωρημένο στάδιο για να υπογραφεί μία τέτοια συμφωνία η οποία θα επανεπιβεβαιώνει τους πολύ στενούς δεσμούς που έχει η Ελλάδα με την Γαλλία. Πρέπει να σας πω, όμως, ότι στο ζήτημα της ρήτρας αμοιβαίας αμυντικής συνδρομής, θέλω να σας θυμίσω ότι τέτοια ρήτρα υπάρχει σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι το άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που προβλέπει ότι τα κράτη-μέλη έχουν την υποχρέωση για βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους σε ένα κράτος που πλήττεται από ένοπλη επίθεση στο έδαφός του. Υπάρχει ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Εύχομαι ότι δεν πρόκειται ποτέ η χώρα να χρειαστεί αυτή τη ρήτρα να την ενεργοποιήσει».

Το 2015, μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι, η γαλλική κυβέρνηση ζήτησε επισήμως τη συνδρομή των Ευρωπαίων εταίρων της, επικαλούμενη τη «ρήτρα αμοιβαίας άμυνας» του άρθρου 42 παρ.7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ήταν η πρώτη φορά που γινόταν επίκληση της συγκεκριμένης διάταξης στη Συνθήκη της Λισσαβώνας. Η Συνθήκη της Λισσαβώνας που άρχισε να ισχύει την 1/12/2009 περιλαμβάνει δύο ρήτρες, τη Ρήτρα Αμοιβαίας Άμυνας (Mutual Defence Clause-άρθρο 42 παράγραφος 7 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση) και τη Ρήτρα Αλληλεγγύης (Solidarity Clause-άρθρο 222 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης).

Η δεύτερη ρήτρα στο άρθρο 222 της ΣΛΕΕ αναφέρει ότι, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη-μέλη της «ενεργούν από κοινού, με πνεύμα αλληλεγγύης, εάν ένα κράτος-μέλος δεχθεί τρομοκρατική επίθεση ή πληγεί από φυσική ή ανθρωπογενή καταστροφή». Η Ένωση, σύμφωνα με τη διάταξη, «κινητοποιεί όλα τα μέσα που έχει στη διάθεσή της, συμπεριλαμβανομένων των στρατιωτικών μέσων που θέτουν στη διάθεσή της τα κράτη-μέλη» για την πρόληψη τρομοκρατικών απειλών, την προστασία των δημοκρατικών θεσμών και του άμαχου πληθυσμού από ενδεχόμενη τρομοκρατική επίθεση και την παροχή συνδρομής σε κράτος-μέλος στο έδαφός του, μετά από αίτηση των πολιτικών του αρχών, σε περίπτωση τρομοκρατικής επίθεσης ή φυσικής ή ανθρωπογενούς καταστροφής.

Η πρώτη ρήτρα, στην οποία αναφέρθηκε ο κ. Μητσοτάκης, προβλέπει στο άρθρο 42.7 ότι «σε περίπτωση κατά την οποία ένα από τα κράτη-μέλη είναι θύμα ένοπλης επιθετικότητας στο έδαφός του (If a Member State is the victim of armed aggression), τα άλλα κράτη-μέλη οφείλουν να του παράσχουν βοήθεια και συνδρομή με όλα τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους σύμφωνα με το άρθρο 51 του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Αυτό δεν επηρεάζει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών-μελών».

Το τελευταίο εδάφιο στην ουσία διευκρινίζει, ότι δεν μπορούν να αναγκαστούν να συμμετέχουν στην «αμοιβαία άμυνα» χώρες όπως η Ιρλανδία, η Αυστρία και η Σουηδία, οι οποίες έχουν κηρύξει την ουδετερότητά τους. Η ρήτρα αφορά διπλωματικά, διοικητικά, τεχνικά, αλλά και στρατιωτικά μέσα που θα παρέχουν τα κράτη-μέλη και όχι η Ενωση, η οποία δεν διαθέτει στρατιωτικά μέσα. Οι δεσμεύσεις και η συνεργασία σε αυτό τον τομέα θα πρέπει να είναι σύμφωνες με τις δεσμεύσεις απέναντι στο ΝΑΤΟ.

Μολονότι μια μεγάλης κλίμακας επίθεση κατά κράτους-μέλους φαντάζει απίθανη, τόσο η παραδοσιακή υπεράσπιση του εδάφους όσο και η προστασία από νέες απειλές συνιστούν απόλυτη προτεραιότητα για την Ευρωπαϊκή Ένωση, για αυτό και η ρήτρα αμοιβαίας άμυνας έχει μεγάλη σημασία.

Όπως άλλωστε έχει αναφέρει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, «η ασφάλεια των κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι αδιαίρετη και όλοι οι Ευρωπαίοι πολίτες θα πρέπει να απολαμβάνουν τις ίδιες εγγυήσεις ασφαλείας και ισότιμο επίπεδο προστασίας έναντι τόσο παραδοσιακών όσο και μη συμβατικών απειλών. Η προάσπιση της ειρήνης, της ασφάλειας, της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του κράτους δικαίου και της ελευθερίας στην Ευρώπη, στοιχείων απαραίτητων για την ευημερία των λαών μας, πρέπει να παραμείνει βασικός στόχος και ευθύνη των ευρωπαϊκών χωρών και της Ένωσης».

Τι είδους βοήθεια στην πράξη;

Το αίτημα για βοήθεια που υποβλήθηκε στις 17 Νοέμβριου 2015 από την Γαλλία για να δει τι είδους βοήθεια ήταν διατεθειμένα να προσφέρουν τα κράτη-μέλη απαντήθηκε από ορισμένες χώρες, εκ των οποίων, κάποιες εξέφρασαν την επιθυμία τους να συμμετέχουν σε επιχειρήσεις εναντίων της τρομοκρατίας στη Συρία και το Ιράκ, ενώ άλλες ήταν έτοιμες να αυξήσουν τις δυνάμεις τους σε άλλες διεθνείς αποστολές ώστε να αποδεσμεύσουν τα γαλλικά στρατεύματα, προκειμένου αυτά να μεταφερθούν αλλού.

Ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης

Εφόσον, η βοήθεια που ζητήθηκε συμφωνήθηκε μεταξύ των κρατών-μελών σε διμερές επίπεδο, ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν περιορισμένος. Παρόλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Ένωση βοήθησε στην εφαρμογή και τον συντονισμό της διαδικασίας. Οι ευρωβουλευτές, με ψήφισμα που ενέκριναν στις 21 Ιανουαρίου 2016, δήλωσαν ότι η ενεργοποίηση της ρήτρας αποτελεί ευκαιρία για τη δημιουργία βιώσιμης και ισχυρής Ενιαίας Ευρωπαικής Άμυνας και κάλεσαν τον τότε επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης να προτείνει πρακτικές ρυθμίσεις και κατευθυντήριες γραμμές για τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας. Παράλληλα, στην Ολομέλεια, οι ευρωβουλευτές συζήτησαν αν η μεγαλύτερη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης μπορούσε να αποδειχθεί χρήσιμη.

Πρόσφατες πρωτοβουλίες

Την πρόθεση των κρατών-μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης να καθορίσουν με μεγαλύτερη σαφήνεια τι είδους στήριξη θα παρέχουν αν κάποιο εξ’ αυτών δεχθεί στρατιωτική επίθεση από τρίτη χώρα, εξέφρασε κείμενο συμπερασμάτων για θέματα ασφάλειας και άμυνας, το οποίο δημοσιεύθηκε στις 16 Ιουνίου 2020.

Μετά την τηλεδιάσκεψη των υπουργών Άμυνας της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στην παράγραφο 6 του κειμένου 8910/20 αναφέρθηκε συγκεκριμένα, ότι το Συμβούλιο των υπουργών Άμυνας: «Επαναλαμβάνει τη σημασία της αλληλοβοήθειας ή/και της αλληλεγγύης, σύμφωνα με τις προβλέψεις του άρθρου 42(7) της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και το άρθρο 222 της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης, και συμφωνεί να συνεχιστεί η προσπάθεια για μία κοινή κατανόηση του άρθρου 42(7) της ΣΕΕ και την ταυτοποίηση διδαγμάτων, οικοδομώντας επί της βάσης ασκήσεων προσομοίωσης και διαβουλεύσεων πολιτικής, βασισμένων σε συγκεκριμένα σενάρια κατά τους προσεχείς μήνες».

Όπως σημειώνεται, «αυτές οι ασκήσεις και οι συζητήσεις θα πρέπει να επικεντρώνονται σε πρακτικές λεπτομέρειες για την εφαρμογή τους, συμπεριλαμβανομένων σεναρίων σχετικών με το άρθρο 222 ΣΛΕΕ, λαμβάνοντας επίσης υπόψη τις ευπάθειες που καταδεικνύει η κρίση COVID-19, και με τη συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, όπως απαιτείται».

«Αυτό μπορεί επίσης να περιλαμβάνει αξιολόγηση από τις αρμόδιες υπηρεσίες του είδους της βοήθειας που θα μπορούσαν να παράσχουν, εάν το ζητήσει ένα κράτος-μέλος στο πλαίσιο της ενεργοποίησης του άρθρου 42 παράγραφος 7 της ΣΕΕ».

«Το Συμβούλιο υπενθυμίζει ότι οι υποχρεώσεις των κρατών-μελών που απορρέουν από το άρθρο 42 παράγραφος 7 ΣΕΕ δεν θίγουν τον ειδικό χαρακτήρα της πολιτικής ασφάλειας και άμυνας ορισμένων κρατών μελών. Υπενθυμίζει επίσης ότι το ΝΑΤΟ παραμένει το θεμέλιο της συλλογικής άμυνας για εκείνα τα κράτη που είναι μέλη του».

Στην πράξη, τα κράτη-μέλη συμφώνησαν να αποσαφηνίσουν τι σημαίνει το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, δηλαδή η ρήτρα συλλογικής άμυνας σε περίπτωση στρατιωτικής εισβολής. Συμφώνησαν επίσης στη διεξαγωγή ασκήσεων προκειμένου να διασαφηνιστεί τι στρατιωτική ή άλλη αρωγή θα παράσχουν σε κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δέχεται επίθεση.

Επιμέλεια: Κωτάντζης Κων/νος (Ευρωπαϊκή Δημοσιογραφία-Ειδικός Ευρωπαϊκού Πολιτισμού)