«Η Πανούκλα του Ιουστινιανού»

Του Κωτάντζη Ι. Κωνσταντίνου*

Οι θάνατοι από τον κορονοϊό SARS-CoV-2 και τα κρούσματα της νόσου Covid-19 που προκαλείται από αυτόν, αυξάνονται καθημερινά σε όλο τον πλανήτη. Ωστόσο, το ξέσπασμα της πανδημίας του κορωνοϊού, δεν είναι κάτι πρωτόγνωρο στην ανθρώπινη ιστορία. Έχουν υπάρξει πάρα πολλές πανδημίες και μάλιστα πολύ πιο θανατηφόρες. Μία από τις μεγαλύτερες, ήταν και η Πανούκλα του Ιουστινιανού.

Κατά την διάρκεια της βασιλείας του Ρωμαίου (Βυζαντινού) αυτοκράτορα Ιουστινιανού Α’ (527-565 μ.Χ.), μια θανατηφόρα ασθένεια εξαπλώθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 540 μ.Χ. αλλά και στις μεσογειακές πόλεις-λιμάνια. Η πανούκλα. Σύμφωνα με τις πηγές, κάθε ημέρα πέθαιναν 5.000 άνθρωποι και η ασθένεια έφτασε να έχει σκοτώσει, σχεδόν, το ήμισυ του πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης. Χαρακτηριστικό της πανούκλας του Ιουστινιανού ήταν η νέκρωση του χεριού.

Το ξέσπασμα στην Κωνσταντινούπολη, πιστεύεται, πως έγινε από μολυσμένα ποντίκια που βρισκόταν σε εμπορικά πλοία προερχόμενα από την Αίγυπτο, τα οποία μετέφεραν σιτηρά. Η Κωνσταντινούπολη εισήγαγε τεράστιες ποσότητες σιτηρών, κυρίως από την Αίγυπτο, και τα πλοία μεταφοράς σιτηρών, πιθανόν, να ήταν η αρχική πηγή της μόλυνσης, καθώς ο πληθυσμός των αρουραίων και των ψύλλων στην Αίγυπτο τρεφόταν από τις μεγάλες σιταποθήκες. Άλλωστε, ο Ρωμαίος (Βυζαντινός) ιστορικός Προκόπιος (500-565 μ.Χ.) ανέφερε για πρώτη φορά την επιδημία το 541 μ.Χ., ισχυριζόμενος ότι ξεκίνησε από το λιμάνι του Πηλούσιου στην Αίγυπτο, κοντά στο Σουέζ.

Οι συχνές επόμενες φάσεις της πανούκλας συνέχισαν να πλήττουν τους πληθυσμούς της Ευρώπης τον 6ο, 7ο και 8ο αιώνα, ωστόσο, η ασθένεια άρχισε να γίνεται όλο και λιγότερο λοιμογόνα. Η καταστροφή που προκάλεσε η πανούκλα, σηματοδότησε την περίοδο που είναι γνωστή ως «οι Σκοτεινοί Αιώνες» στην Ευρώπη.

Η πανούκλα του Ιουστινιανού θεωρείται, το πρώτο καταγεγραμμένο κρούσμα βουβωνικής πανώλης. Το συμπέρασμα αυτό βασίζεται στην ιστορική περιγραφή των κλινικών εκδηλώσεων της νόσου, κατά τη διάρκεια της επιδημίας καθώς και στον εντοπισμό του βακτηρίου Yersinia pestis σε DNA από ανθρώπινα υπολείμματα σε αρχαίους τύμβους της περιόδου εκείνης. Το εν λόγω βακτήριο, ευθύνεται για πανδημίες υψηλής θνησιμότητας, πέραν της Πανούκλας του Ιουστινιανού κατά τον 6ο αιώνα. Τέτοιες πανδημίες ήταν, η Μαύρη Πανώλη, η οποία σκότωσε το 1/3 του Ευρωπαϊκού πληθυσμού μεταξύ του 1347 και 1353 μ.Χ. και η Μεγάλη Πανούκλα του Λονδίνου το 1665, η οποία έληξε το 1666 με την Μεγάλη Πυρκαγιά του Λονδίνου. Τέλος, 2 αιώνες αργότερα, ξέσπασε η Τρίτη Πανδημία, γνωστή και ως Σύγχρονη Πανώλη. Αυτή ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα στην Κίνα και εξαπλώθηκε από αρουραίους σε ατμόπλοια, σκοτώνοντας περίπου 10.000.000 ανθρώπους.

Η Πανούκλα του Ιουστινιανού, έπληξε την Ευρώπη και την Ασία, με το πρώτο της κύμα να προκαλεί τον θάνατο περίπου 25 εκατομμυρίων ανθρώπων.


*Ο Κωτάντζης Ι. Κωνσταντίνος είναι Ευρωπαιολόγος – Δημοσιογραφικός αναλυτής ευρωπαϊκών θεμάτωνΕιδικός Ευρωπαϊκού Πολιτισμού